ANDERS?! — hoe AI in Museum de Heksenwaag de mechanismen van uitsluiting invoelbaar maakt

De brandstapel van toen is de digitale brandstapel van nu. Kinderen worden nog steeds gepest op school. Homoseksualiteit is nog steeds strafbaar in zeventig landen. Mensen worden online veroordeeld zonder proces. De mechanismen van uitsluiting zijn eeuwenoud — alleen de vormen veranderen.

In Museum de Heksenwaag in Oudewater wordt die parallel tastbaar gemaakt. De expositie ANDERS?!, geopend op 15 juni 2024, verbindt de geschiedenis van de heksenvervolgingen uit de vijftiende, zestiende en zeventiende eeuw met hedendaagse vormen van uitsluiting en discriminatie. En dat doet het museum niet alleen met tekst en beeld, maar met een interactieve VR/AI-installatie die een Europese primeur is.

Een waag waar niemand schuldig werd bevonden

Museum de Heksenwaag herbergt de originele waag uit 1482 — de enige plek in Europa waar mensen die van hekserij werden beschuldigd een eerlijke kans kregen om hun onschuld te bewijzen. Wie gewogen werd en een ‘Certificaet van Weginghe’ ontving, was vrij. Niemand die hier werd gewogen, is ooit veroordeeld.

Die geschiedenis van gerechtigheid en menselijkheid vormt al decennia het hart van het museum. Met ANDERS?! wordt daar een actuele laag aan toegevoegd: de vraag hoe het was om ‘anders’ te zijn in het verleden, hoe dat nu is, en wat dat met een mens doet.

In de schoenen van een beschuldigde

Het hart van ANDERS?! is een interactieve VR/AI-installatie, ontwikkeld door Improvive in samenwerking met SDG Hub. Bezoekers stappen letterlijk in het verhaal. Ze gaan in gesprek met personages uit de installatie — een vrouw die onterecht van hekserij wordt beschuldigd, een aanklager, omstanders die een oordeel moeten vellen.

De technologie erachter combineert large language models met spraakherkenning, tekst-naar-spraak en realistische 3D-avatars die Improvive ‘Virtual Humans’ noemt. Het systeem analyseert de keuzes, reacties, het taalgebruik en zelfs de intonatie van de bezoeker, en past de verhaallijn daarop aan. Elke bezoeker ervaart ANDERS?! dus letterlijk anders.

Roger ter Heide, oprichter van Improvive: “Met deze interactieve ervaring laten we bezoekers daadwerkelijk ervaren hoe het is om in de schoenen te staan van een vrouw die onterecht beschuldigd wordt.”

Van concept naar Europese primeur in vier maanden

SDG Hub ontwikkelde het concept en de strategie achter ANDERS?! en coördineerde het project. Improvive realiseerde de technische uitvoering. De ontwikkeling duurde vier maanden — van idee tot werkende installatie.

Het resultaat is volgens Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) een voorbeeld van hoe culturele instellingen AI kunnen inzetten om hun verhaal persoonlijker en interactiever te maken. Uit de eerste testen bleek de installatie bijzonder populair bij jongere bezoekers — precies de doelgroep die het museum graag meer wilde bereiken.

Uitsluiting toen en nu

De kracht van de expositie zit in de parallel. De heksenvervolgingen zijn verleden tijd. De mechanismen erachter niet. Angst voor het onbekende. Groepsdruk. Het buitensluiten van wie ‘anders’ is. Het veroordelen zonder te luisteren.

Museumsdirecteur Isa van der Wee: “Al in 2021 ontstond het plan om de Heksenwaag in te zetten als centrum van bewustwording, eerlijkheid, gelijkheid en mogen zijn wie je bent.” Met ANDERS?! is dat plan werkelijkheid geworden.

Bij de opening op 15 juni 2024 benadrukte burgemeester Danny de Vries van Oudewater het belang van de balans “tussen het historische verhaal, de actualiteit en de verschillende belangen en opvattingen.” Coördinator Miny van Haestrecht van Discriminatie.nl Provincie Utrecht voegde daaraan toe dat alleen al in de eerste helft van 2024 meer dan zeshonderd discriminatiemeldingen waren binnengekomen in de provincie — meer dan in heel 2023.

Over het project

ANDERS?! is een samenwerking van Museum de Heksenwaag, SDG Hub en Improvive. Gefinancierd door Gemeente Oudewater, Provincie Utrecht, het Cultuurfonds, SDG Hub en Discriminatie.nl Provincie Utrecht.

Museum de Heksenwaag is dagelijks geopend van 09:00 tot 17:00 uur.
Adres: Leeuweringerstraat 2, 3421 AC Oudewater.
Meer informatie: heksenwaag.nl